Vườn quốc gia Tràm Chim – vùng đất ngập nước tiêu biểu của Đồng Tháp – đang chứng kiến một sự trở lại ngoạn mục của thiên nhiên. Từ chỗ từng khiến nhiều người trăn trở với câu hỏi “chim đâu?”, giờ đây những đàn chim hàng ngàn cá thể đã bay về, phủ kín các cánh đồng nước. Nhiều loài thực vật đặc trưng cũng xuất hiện trở lại sau nhiều năm vắng bóng.
Bồ nông chân xám, Sếu đầu đỏ trở về
Tràm Chim là một trong những khu đất ngập nước quan trọng của Việt Nam, được xếp vào hệ thống rừng đặc dụng, nổi tiếng với giá trị đa dạng sinh học. Nơi đây từng là “ngôi nhà” của hơn 230 loài chim nước, trong đó có Sếu đầu đỏ – loài chim quý hiếm nằm trong Sách đỏ thế giới. Năm 2012, Tràm Chim được công nhận là khu Ramsar thứ 4 của Việt Nam và là khu Ramsar thứ 2.000 của thế giới, khẳng định vị thế quốc tế của vùng đất này.
Tuy nhiên, Tràm Chim đã trải qua một giai đoạn suy thoái nghiêm trọng. Những biến động về chế độ thủy văn, cùng với cháy rừng và tác động của con người, đã khiến hệ sinh thái nơi bị tổn thương nặng nề.
Nhiều khu vực khô hạn kéo dài, đồng cỏ năng – nguồn thức ăn quan trọng của Sếu đầu đỏ – bị thu hẹp. Hệ quả là các loài chim, đặc biệt là sếu đầu đỏ, dần vắng bóng. Có thời điểm, Tràm Chim gần như mất đi hình ảnh đặc trưng của một “vương quốc chim nước”.
Trước thực trạng đó, năm 2022, Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên (WWF) quay trở lại Tràm Chim với sự tài trợ của Quỹ The Coca-Cola Foundation. Mục tiêu không chỉ là phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước theo mùa, mà hướng tới cải thiện sinh kế cho người dân địa phương và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên.
Ngay từ đầu, các chuyên gia đã xác định chìa khóa của vấn đề nằm ở việc điều tiết mực nước. WWF phối hợp với các nhà khoa học từ Đại học Cần Thơ xây dựng chiến lược quản lý nước phù hợp với điều kiện mới.
Thí điểm ban đầu được triển khai trên diện tích khoảng 40 ha tại phân khu A4. Chỉ sau một năm, 12ha đồng cỏ Năng kim và các loài thực vật đặc trưng như Hoàng đầu Ấn đã được phục hồi thành công. Kết quả bước đầu này tạo động lực để mở rộng mô hình.
Đến tháng 3/2026, diện tích phục hồi đã lên tới hơn 1.000ha tại các phân khu A4, A1 và A5. Hệ sinh thái đất ngập nước theo mùa dần được tái thiết thông qua nhiều giải pháp kỹ thuật, trong đó trọng tâm vẫn là điều tiết nước theo hướng “thuận thiên”.
Sau 4 năm kiên trì, những kết quả rõ rệt đã xuất hiện, từ chỗ từng khiến nhiều người trăn trở với câu hỏi “chim đâu?”, giờ đây những đàn chim hàng ngàn cá thể đã bay về, phủ kín các cánh đồng nước.
Năm 2024, những đàn Sếu đầu đỏ – loài chim từng là biểu tượng và niềm tự hào của Vườn Quốc gia Tràm Chim quay trở lại sau 2 năm vắng bóng.
Những ngày cuối tháng 3 năm 2026, một đàn Bồ nông chân xám với 6 cá thể đã bay về Tràm Chim sau 6 năm vắng bóng. Đây là loài chim quý hiếm và rất “kỹ tính”, chỉ chọn những điểm dừng chân có đủ cây rừng, đồng cỏ, trảng (bãi đất trống), ao nước và nguồn thức ăn.
Các khu vực được phục hồi sinh cảnh hay các đầm nước dọc tuyến du lịch trở nên sống động với sự hiện diện dày đặc của chim nước.
Không chỉ các loài phổ biến, nhiều loài chim quý hiếm trong Sách đỏ cũng quay trở lại như Vịt mồng, Giang sen, Choắt mỏ thẳng đuôi đen.
Theo các chuyên gia của WWF Việt Nam, sự trở lại này không chỉ là tín hiệu tích cực về đa dạng sinh học, mà còn là minh chứng cho hiệu quả của các giải pháp phục hồi sinh cảnh.
Song song với sự hồi sinh của chim, các loài thực vật đặc trưng của hệ sinh thái ngập nước cũng dần xuất hiện trở lại.
Sau 7 năm vắng bóng, cuối năm 2025, Nhĩ cán tím – loài cây bản địa ở Vườn Quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp) đã xuất hiện trở lại và nở hoa rực rỡ. Loài hoa mang sắc tím hồng độc đáo này từng xuất hiện dày đặc trên những vùng đất ngập nước của Vườn Quốc gia Tràm Chim, mang đến một vẻ đẹp rực rỡ cho vùng. Tuy nhiên, từ năm 2018, loài hoa này gần như biến mất trước khi bất ngờ nở rộ vào cuối năm 2025, sau khi Tràm Chim thực hiện các biện pháp phục hồi sinh cảnh.
Những cái tên như Năng kim, Lúa ma, Nhĩ cán vàng cũng xuất hiện trở lại, từng bước khẳng định rằng hướng đi phục hồi sinh cảnh theo quy luật tự nhiên là đúng đắn. Đây là những thay đổi “thầm lặng” nhưng mang ý nghĩa nền tảng, bởi chúng tạo nên môi trường sống bền vững cho các loài động vật.
Bảo tồn thiên nhiên theo hướng thuận thiên
Theo các chuyên gia của WWF, một điểm đáng chú ý trong hành trình hồi sinh của Tràm Chim là sự gắn kết giữa bảo tồn và sinh kế. Tại vùng đệm, các mô hình “thuận thiên” đã được triển khai nhằm thay thế canh tác lúa ba vụ. Việc phục hồi và duy trì cánh đồng lũ thay cho lúa ba vụ được khuyến nghị tại các khu vực vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim.
Ba mô hình với 3 hướng tiếp cận khác nhau đã được triển khai. Các hộ nông dân nhỏ lẻ thả thêm cá lóc, cá rô, bổ sung thức ăn trong vòng 2 tháng trước khi cho cá vào cánh đồng lũ.
Mô hình HTX Quyết Tiến, xã Phú Thọ vừa thả cá mè, bổ sung thức ăn giai đoạn đầu, kết hợp trữ cá tự nhiên, du lịch sinh thái cộng đồng.
Mô hình trữ cá tự nhiên của HTX Quyết Tiến, xã An Hòa đã mang lại lợi nhuận cho bà con nông dân theo hướng cộng đồng cùng quản lý, cùng chia sẻ lợi ích, cùng với đó là sự củng cố tình quân dân.
Thông qua việc tập huấn, truyền thông, hàng trăm lượt nông dân đã hiểu được lợi ích của các mô hình mà WWF mang lại, tăng cường ý thức bảo vệ môi trường, các loài hoang dã, đặc biệt là các loài chim.
Từ quy mô ban đầu chỉ 6ha, đến nay đã phát triển thành 3 mô hình với tổng diện tích hơn 178 ha. Các mô hình này không chỉ giúp tăng lượng nước lưu thông gấp 54 lần và lượng phù sa giữ lại gấp 7 lần so với trước, mà còn mang lại lợi nhuận bền vững cho người dân.
Đàn Bồ nông chân xám trở lại Vườn Quốc gia Tràm Chim sau 6 năm vắng bóng.
Cùng với đó, công tác truyền thông và giáo dục môi trường cũng được đẩy mạnh. Hàng trăm lượt nông dân được tập huấn, nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và các loài hoang dã. Hàng ngàn học sinh được tham quan, tìm hiểu về Tràm Chim thông qua các chương trình giáo dục, tài liệu truyền thông và hoạt động trải nghiệm. Những “hạt giống” ý thức này được kỳ vọng sẽ góp phần bảo vệ Tràm Chim trong tương lai.
Các chuyên gia của WWF chia sẻ, hành trình hồi sinh của Tràm Chim là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của cách tiếp cận tổng thể: kết hợp khoa học, quản lý, cộng đồng và truyền thông. Từ một vùng đất từng bị lãng quên, Tràm Chim hôm nay đã trở lại đúng với giá trị vốn có – một “vương quốc chim nước” giữa lòng Đồng Tháp Mười.
Theo tienphong.vn
