
Một ngày đẹp trời, nhà bảo tồn Chu Xuân Cảnh (quản lý dự án bảo tồn voọc mũi hếch, thuộc Tổ chức Bảo tồn Động thực vật Quốc tế – FFI) rủ tôi đi chụp ảnh ‘những cô nàng ăn hoa nghiến thơm’ trên đỉnh núi Khau Ca, thuộc VQG Du Già – Cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang. Lái xe gần chục tiếng đồng hồ từ Hà Nội, đi bộ thêm 4 tiếng vượt rừng, núi đá, lội qua nhiều con suối nước lạnh nữa mới tới được khu nhà sàn nhỏ của đội bảo vệ voọc mũi hếch thuộc xã Tùng Bá.




Voọc mũi hếch ở Khau Ca, nhiếp ảnh gia Trung Đào chụp ngày 29/10/2026.
Cả thế giới, cả Việt Nam, hiện tại chỉ duy nhất mấy dãy núi đá của tỉnh Tuyên Quang là còn quan sát được loài Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus, loài đặc hữu Việt Nam) trong hoang dã. Vài nơi khác chỉ các nhà khoa học mới biết hoặc dừng lại ở mức độ phỏng đoán là chúng vẫn… tồn tại thôi. Môi dày, gợi cảm như cô nàng tiêm filler (chất làm đầy) “cải tạo nhan sắc” (môi) hơi quá tay! Mắt thơ ngây, đuôi dài thượt, cái mũi hếch “tức cười” thơ ngộ. Chắc chắn bất cứ ai ngắm voọc mũi hếch cũng phải tủm tỉm cười.



Ảnh: TS Lê Khắc Quyết
Có chuyến leo núi đá tai mèo với tôi ở tỉnh Tuyên Quang, Chu Xuân Cảnh gặp cùng lúc 95 trăm cá thể voọc mũi hếch. Tôi đặc biệt thích cái tính sạch sẽ thơ mộng của các “chàng nàng mũi hếch”: “họ” chỉ tình tứ ở đỉnh trời gồm các ngọn cây gỗ nghiến lớn “sợ gì gió sợ gì mưa”. Nghiến gặn chắt từng giọt sương, từng mủn đất giữa đỉnh đá tai mèo chênh vênh cao vòi. Hoa nghiến thơm tinh khiết giữa mây mù và mùa tới, voọc mũi hếch chỉ ăn hoa nghiến trắng, cơ thể chúng ngào ngạt thơm và có khi cả năm mới hạ cố mon men xuống mặt đất một lần. Đến lượng nước ní nót cần tí tẹo cho cơ thể mỗi ngày, voọc mũi hếch cũng tự “chiết suất” từ hoa lá (và có thể cả mây núi kiểu hoá mù ra mưa của đỉnh trời ấy nữa chăng). Tiện quá, khỏi cần tìm nước ở sông suối hay mạch nguồn nào đó, để rồi dọ dõm xuống và… dính bẫy, dính đạn (như nhiều loài khác).
Trước khi tôi lên đường, Chi Cục trưởng Kiểm lâm tỉnh, ông Đào Duy Tuấn đã “có lời” tận tình, để rồi một tổ nhóm bảo vệ rừng và dân thôn hỗ trợ khiêng lều bạt, thực phẩm và các cỗ máy ảnh siêu nặng đi “ăn rừng ngủ thác” với đoàn chúng tôi. Hôm ấy, các chuyên gia bảo vệ rừng đi tuần tiễu thám thính trước, phát hiện đàn voọc mũi hếch gần 50 cá thể đủ đực cái, bố mẹ và con non, họ đã dùng bộ đàm chia nhau ra làm 3 mũi. Rồi cấp tốc về báo tin cho chúng tôi đi thăm ngắm, chụp ảnh. Ở đây không có sóng điện thoại, phải dùng bộ đàm.
Từng nhóm bám theo các rông núi tiến đến gần quan sát ghi nhận (đó cũng là nhiệm vụ hàng ngày của họ). Đàn linh trưởng tinh ranh, thấy có “kẻ khả nghi” tới gần, là chúng bật chế độ cảnh giác. Con đầu đàn nồng nỗng bước đi, cơ bắp, kiêu hùng, “các bộ phận cơ thể” đầy nam tính như cố phô diễn ra thêm, trên các cành nhánh của rừng đại thụ nghiến nghìn năm tuổi. Mỗi cây nghiến cao to như cột chống trời. Gã voọc mũi hếch đầu đàn liến láu trông chừng. Chắc chúng bảo nhau, cứ bình tĩnh, mình ở tít đỉnh giời, dễ gì ai đụng vào được. Nhưng cũng không nên chủ quan, ta cần có chiến lược rõ: cứ bẻ hoa nghiến, chồi nghiến, ta đi ăn theo sườn cao nhất của dãy núi, giữ khoảng cách xa xôi đủ an toàn với “kẻ lạ mặt”. Hắn tiến một bước, ta ăn xa ra một bước.






Thiên nhiên được bảo vệ, lực lượng kiểm lâm vào cuộc quyết liệt, nhiều động vật hoang dã (trong đó có voọc mũi hếch) đã hồi sinh ở Tuyên Quang. Ảnh: Tuấn Duy – Doãn Hoàng.

Hôm đó trời trong, hoa nghiến thơm thi thoảng và tinh tế trên đỉnh trời đá xám tuyệt đẹp. Sau này, những bức ảnh voọc mũi hếch cả gia đình, cả mẹ và bé con – với con đực đầu đàn nồng nỗng đầy nam tính canh chừng các nàng hậu mắn đẻ thõng vú bế con – đã khiến cả nhóm tự trầm trồ râm ran cả lán trại. Ước mơ bao năm của tôi: tìm gặp và chụp loài đặc hữu Việt Nam – cả thế giới, duy nhất mỗi nơi này có sự hiện diện của chúng trong tự nhiên – đã thành hiện thực. Quan trọng hơn, ngoài việc hiếm, quý; voọc mũi hếch còn rất đẹp, ngộ nghĩnh, có gì đó như là luôn chọc cười người xem.



Chuyến đi chụp ảnh voọc mũi hếch ở Tuyên Quang đã khiến chúng tôi ấn tượng và cảm kích về tấm lòng của những người làm ‘vệ sỹ’ của rừng nghiến nghìn năm tuổi và loài linh trưởng khiến cả thế giới say mê này. Ảnh: Doãn Hoàng, Ngọc Nam.
Vừa rồi, cả tỉnh biên ải vùng cao phía Bắc mênh mông Tuyên Quang (với 1,86 triệu dân) đã chính thức đề nghị công nhận voọc mũi hếch là biểu tượng đa dạng sinh học của tỉnh. Kế hoạch hành động từ nay tới năm 2050 đã được vạch ra rất chi tiết: trước mắt, sẽ mở rộng diện tích sinh cảnh của loài mũi hếch này lên khoảng 1.600ha, từ nay đến năm 2030, huy động được nguồn lực tới 15 triệu USD để gìn giữ “linh vật của rừng”, “bảo đảm ít nhất 30 cộng đồng dân cư được hưởng lợi trực tiếp từ công tác bảo tồn”.


Thành quả 24 năm bảo vệ voọc mũi hếch, chứa cả thanh xuân, cả đam mê và khát vọng của nhiều người trong và ngoài nước. Anh Lê Khắc Quyết, anh bạn cùng tuổi, cùng đam mê của tôi, đã phát hiện voọc mũi hếch và gắn bó máu thịt với rừng Tuyên Quang từ 24 năm trước. Đóng góp quan trọng của anh gắn liền với sự hồi sinh của voọc mũi hếch ở Việt Nam. Nhưng Tiến sỹ Quyết luôn khiêm cung, không thích nói về cá nhân mình.
Cũng trong các chuyến đi rừng Khau Ca, tôi gặp nhân vật đặc biệt bậc nhất xứ Tùng Bá này nữa: anh Đán Văn Khoan (SN 1968, thôn Nà Phầy), người đã gần một phần tư thế kỷ (!) liên tục ở rừng nhiều hơn ở nhà để làm “vệ sĩ” của các đàn voọc mũi hếch.


Tại Tuyên Quang, lực lượng kiểm lâm và các đội bảo vệ rừng hoạt động hiệu quả; xây dựng và vận hành tốt các trạm, chốt bảo vệ cây rừng và động vật rừng; phát huy ‘tai mắt’ nhân dân trong công tác này… – đó là những bí quyết đưa nhiều ‘sứ giả hoang dã’ hồi sinh, trở về. Ảnh: Đ.D.H và Kiều Kiên.
Anh Khoan đi rừng với tôi, ít nói và tận tụy, hiểu voọc mũi hếch và các cánh rừng miền núi đá chon von ấy đến từng chân tơ kẽ tóc. Đeo dao ở thắt lưng, anh luồn rừng nhẹ tênh, bất chấp gờ đá tai mèo vồng lên như thành quách, chúng tôi đi trên sống lưng của núi. Đường dọc các đỉnh đá nhọn như chông ấy cùng lắm chỉ để hoang thú đi thôi.
Tài liệu khoa học đã chứng minh, trong 40 năm qua, lượng voọc mũi hếch ở Việt Nam suy giảm tới 80%. Ở vùng Na Hang, rồi cả vùng Cham Chu vốn có rất nhiều voọc mũi hếch, dự án của CHLB Đức đã nhiều năm đặt ở đó để bảo vệ voọc. Tư liệu còn, cán bộ tham gia dự án đó vẫn còn, kiểm lâm sở tại vẫn nhớ từng chi tiết nhỏ nhất và nhiều người cũng đều đương chức, hoặc đang công tác cả. Nhưng rồi, dường như chúng đã đồng loạt “biến mất”.
Vậy là cả thế giới, cả Việt Nam, nay còn mỗi Khau Ca có voọc mũi hếch và có thể quan sát được chúng thường xuyên, đều đặn. Câu hỏi đặt ra là: mãi gần đây, cả núi tiền, kiểm lâm và cán bộ địa bàn rất tâm huyết, cả dàn cán bộ trong và ngoài nước lao vào để bảo tồn voọc mũi hếch – tại làm sao ở tất cả các nơi (trừ Khau Ca), voọc mũi hếch vẫn lặng lẽ gần như cầm chắc “biến mất”? Câu trả lời là do nạn săn bắn, bẫy bắt vô tội vạ. Một minh chứng sinh động cho sự thật này là chuyện của “sát thủ rừng xanh” (đã “quay đầu lại bờ”), anh Đán Văn Khoan.




Năm 15 tuổi đã theo cha đi săn, bước chân gã trai bản vạm vỡ, tinh tường trải khắp các cánh rừng xanh núi đỏ mênh mông, vốn nhiều thú hoang bậc nhất Việt Nam (nay đều là các khu bảo tồn, rừng đặc dụng của Tuyên Quang), như: Khau Ca, Phong Quang, Tây Côn Lĩnh (dãy núi lớn “nóc nhà Đông Bắc” nước ta, với đỉnh cao hơn 2.400m so với mực nước biển)… Từng bắn chết ít nhất 62 báu vật thiên nhiên “voọc mũi hếch” của nhân loại, trong đó, anh ta từng khiêng xác xẻ thịt cả con voọc mũi hếch đực (đầu đàn) oai dũng nhất, nặng tới gần 30kg, đuôi dài gần 1m (trong khi trọng lượng trung bình của loài này chỉ 8 – 14kg). Gã trai bản này từng giết voọc cái đang cho con bú, từng ăn thịt voọc con khi chúng còn lấy bấy thơ ngây. Anh luôn “thích” bắn voọc mũi hếch đầu đàn, vì nó to nhất, “nhiều thịt và xương” nhất (xương để nấu cao), vả lại, bắn được nó thì dễ tấn công hạ sát được nhiều các con khác trong đàn hơn (khi cả đàn voọc đã như “rắn mất đầu”). Có lần, anh Khoan bắn chết voọc mẹ, mổ bụng, lấy bào thai, đem “voọc con” đi ngâm rượu. Có cuộc đi săn kéo dài vài tuần, đội ngũ đông đảo “bày binh bố trận” trong rừng già, đem theo súng ống, đạn dược, bẫy thú, lương thực, nồi niêu. Bắn được thú hoang là xẻ thịt, sấy khô, lóc xương về nấu cao rồi chia nhau tưng bừng.


Một lần đưa tôi lên rừng Tùng Bá, anh Khoan đi nhẹ như cơn gió thoảng, nấp sau vách đá, cầm cái gậy chống khi leo núi hướng lên phía đàn voọc mũi hếch đang rào rào bẻ hoa và chồi cây nghiến trên cao chót vót. Rồi anh Khoan áp má vào một đầu gậy mình dùng để chống khi leo vách đá. Anh nheo mắt nhìn dọc theo chiều dài cây gậy tre nhỏ theo lối của một xạ thủ súng trường vẫn làm trước khi siết cò. Anh thủ thỉ: “Nhà báo nhìn thấy không? Nó kia kìa”. Tôi ngoái lại, giật bắn mình, gậy tre dài như một khẩu súng kíp cũ càng và cái điệu nheo mắt chỉ hướng cho tôi vác máy ảnh ống kính dài chụp theo của anh Khoan quá… thiện xạ. Hiểu ý tôi, anh Khoan – trong tư cách tổ trưởng tổ tuần rừng bảo vệ voọc mũi hếch ở Khau Ca đã 24 năm – mỉm cười. “Tôi mà không hoàn lương, “quay đầu lại bờ”, thì nơi này làm gì còn voọc mũi hếch cho Tây, với Ta kéo đến ngắm”.
Voọc mũi hếch nằm trong danh sách 25 loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất toàn cầu. Từ khi được vận động, “sát thủ rừng xanh” Đán Văn Khoan đã trải qua 24 năm (tức là gần nửa chiều dài cuộc đời anh, tính tới nay, đã sắp được một phần tư thế kỷ rồi!) liên tục cùng tổ nhóm của mình đi tuần rừng bảo vệ voọc. Mỗi tháng anh có 15 ngày ngủ trên rừng, ăn trong rừng và quan sát bảo vệ voọc. 15 ngày còn lại của tháng, do các thành viên khác phụ trách. Họ luân phiên nhau như thế. Giờ đây, mỗi lúc có chuyên gia trong và ngoài nước, có nghệ sĩ nhiếp ảnh đi tìm voọc mũi hếch, là các nhóm khuân vác nam có, nữ có, lại gùi nhu yếu phẩm, lều bạt, thiết bị lên phục vụ. Khoản thu nhập cũng kha khá, chưa kể đủ các thứ dịch vụ khác nữa, chưa kể tiền TIP (người ta quý mến tặng thêm).
… Đó là một hướng ra trong tạo sinh kế bền vững cho người dân, khi cha anh họ, họ và bản làng đã bảo vệ tốt hệ sinh thái. Bà con rất tự hào phấn khởi với điều này. Tôi đã gặp những thùng rác công cộng ở Tuyên Quang, có vẽ hình cả cặp voọc mũi hếch ngộ nghĩnh, đáng yêu. Nhiều ngã tư đường, có pano to vận động bảo vệ loài này.
Với anh Đán Văn Khoan, quá khứ buồn thương đã khép lại; và vùng đá tai mèo mênh mông này đã thay da đổi thịt từng ngày. Thay vì lội rừng trèo núi rình bắn chim thú, nay anh đã đem cái tài leo núi và bao năm kinh nghiệm nghiên cứu đường đi nước bước của voọc ra để giúp cán bộ bảo tồn động vật hoang dã. Xử lý ngăn chặn tất cả những kẻ làm điều ác với thú quý hiếm. Tổ đội tuần rừng do anh Khoan phụ trách cũng (cùng với tổ chức danh tiếng thế giới FFI) tìm cách tạo sinh kế, nâng cao chất lượng đời sống cho đông đảo bà con, thông qua việc cải tiến lò sấy thảo quả, giảm tình trạng phá rừng lấy củi tràn lan, phá vỡ sinh cảnh của voọc. Tạo ra các quỹ phát triển cộng đồng, hỗ trợ bà con vay vốn chuyển đổi phương thức làm ăn, không “dựa vào rừng” để rồi săn bắt, chặt phá bừa phứa hoặc biến rừng bảo tồn thành không gian “ăn ở, đốt lửa” như ở nhà mình để trồng thảo quả mãi nữa. Bản thân các thành viên cũng được trả lương tháng, đóng bảo hiểm và không ít phúc lợi khác.



Nhiều thùng rác ở Tuyên Quang, cũng vẽ hình voọc mũi hếch, để nâng cao nhận thức bảo tồn cho bà con. Ở vùng Khau Tinh, xã Yên Hoa, nhiều người còn trân trọng giữ những cái áo in hình voọc mũi hếch mà cán bộ bảo tồn phát cho, khi phối hợp đi rừng ngăn chặn lâm tặc. Nhiều hộ dân ở Tùng Bá còn giữ các cuốn lịch in hình voọc mũi hếch tuyệt đẹp mà cán bộ tặng cho mỗi hộ dân trong dịp Tết đến xuân về. Ảnh: Ngọc Nam – Kiều Kiên.

Nguồn: tienphong.vn