Biến đổi khí hậu và suy giảm nguồn nước đang đe dọa hệ sinh thái khu Ramsar Láng Sen. Địa phương tăng cường hợp tác quốc tế, phục hồi sinh cảnh, giữ hệ sinh thái.
Khu Ramsar trước áp lực biến đổi khí hậu
Từ năm 2004 đến nay, Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen đã từng bước quản lý, bảo vệ và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên đa dạng sinh học. Công tác truyền thông được đẩy mạnh giúp người dân hiểu rõ hơn giá trị của vùng đất ngập nước và cùng tham gia gìn giữ môi trường tự nhiên.
Biến đổi khí hậu và suy giảm nguồn nước đang đe dọa hệ sinh thái Khu Ramsar Láng Sen. Ảnh: T.T.
Đặc biệt, sau khi được công nhận là khu Ramsar thứ 2.227 của thế giới và là khu Ramsar thứ 7 của Việt Nam, Láng Sen đã thu hút sự quan tâm của nhiều tổ chức bảo tồn thiên nhiên trên thế giới. Không chỉ hỗ trợ kỹ thuật, các tổ chức quốc tế còn phối hợp truyền thông cộng đồng, kết nối sinh kế cho người dân vùng đệm và hỗ trợ phục hồi hệ sinh thái. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, Láng Sen đang phải đối mặt với nhiều thách thức chưa từng có.
Gắn bó hơn 25 năm với Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen, dưới góc nhìn nhà khoa học, TS. Lê Phát Quới, Phó Giám đốc Trung tâm Khoa học Môi trường và Sinh thái TP.HCM cho rằng, từ khi thành lập đến nay, Láng Sen vẫn duy trì được ba hệ sinh thái đặc trưng của Đồng Tháp Mười gồm rừng tràm ngập nước theo mùa, đồng cỏ ngập nước theo mùa và đầm lầy sen – súng.
Đây chính là nền tảng quan trọng để địa phương thành lập khu bảo tồn nhằm gìn giữ những hệ sinh thái tiêu biểu của vùng đất ngập nước phía Nam. Tuy nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu và những bất cập trong quản lý nguồn nước trước đây, nhiều hệ sinh thái đang suy giảm rõ rệt.
Theo T.S Lê Phát Quới, hệ thống đê bao chia cắt đã làm mất tính kết nối tự nhiên của dòng chảy, khiến đồng cỏ ngập nước theo mùa bị thu hẹp. Khi diện tích sinh cảnh giảm xuống, nguồn thức ăn và nơi cư trú của nhiều loài chim nước cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
T.S Lê Phát Quới (giữa) khảo nghiệm thực tế hệ sinh thái Khu Ramsar Láng Sen. Ảnh: T.T.
Những năm gần đây, mùa khô kéo dài, nắng nóng gia tăng khiến nhiều đầm lầy thiếu nước nghiêm trọng. Có thời điểm mặt đầm khô cạn hoàn toàn, buộc các loài chim nước phải di chuyển sang nơi khác để tìm nguồn thức ăn.
“Nguồn nước từ thượng nguồn Đồng bằng sông Cửu Long hiện không còn dồi dào như trước. Điều này làm giảm khả năng trao đổi nước và rửa phèn tự nhiên trong khu bảo tồn”, TS. Lê Phát Quới phân tích.
Hợp tác quốc tế mở hướng đi mới
Trước những thách thức ngày càng lớn, Láng Sen đang tìm lời giải thông qua sự phối hợp với các tổ chức bảo tồn quốc tế.
Theo đại diện WWF, Láng Sen được lựa chọn triển khai dự án bởi đây là một trong những vùng đất ngập nước quan trọng của Đồng bằng sông Cửu Long, sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao và là nơi cư trú của nhiều loài động, thực vật quý hiếm.
Đồng thời, đây cũng là khu Ramsar tiêu biểu đang chịu tác động mạnh từ biến đổi khí hậu và suy giảm sinh cảnh tự nhiên. Dự án hiện nay là giai đoạn tiếp nối các hoạt động mà WWF triển khai tại Láng Sen trong giai đoạn 2022-2024.
Các trạm quan trắc tự động do WWF triển khai tại Láng Sen trong giai đoạn 2022-2024. Ảnh: T.T.
Trong thời gian qua, nhiều hạng mục đã được hỗ trợ nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn. Một trong những kết quả đáng chú ý là việc xây dựng cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học và tăng cường hệ thống giám sát phục vụ quản lý đất ngập nước. Các trạm quan trắc nước tự động cũng được lắp đặt để theo dõi chất lượng nước và cảnh báo sớm nguy cơ ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Song song đó, dự án còn triển khai phục hồi sinh cảnh tự nhiên, hỗ trợ tái tạo các vùng ngập nước và cải thiện môi trường sống cho chim nước.
Đặc biệt, WWF cùng các đơn vị liên quan chú trọng phát triển sinh kế cộng đồng. Nhiều mô hình như sen – cá, đan lát lục bình, tập huấn kỹ thuật sản xuất đã giúp người dân tăng thêm thu nhập gắn với bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.
Anh Nguyễn Tuấn Vũ (bìa phải) cùng các cộng sự khảo sat địa chất tại Láng Sen. Ảnh: T.T.
Anh Nguyễn Tuấn Vũ, cán bộ Dự án thuộc tổ chức WWF Việt Nam cho biết thêm, thuận lợi lớn nhất hiện nay là sự phối hợp tích cực từ Ban quản lý khu bảo tồn, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư. Người dân ngày càng nhận thức rõ hơn rằng bảo tồn thiên nhiên cũng chính là bảo vệ sinh kế lâu dài của mình. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn do thời tiết cực đoan, hạn hán kéo dài và áp lực mưu sinh của người dân vùng đệm.
“Bảo tồn đất ngập nước không thể thực hiện trong thời gian ngắn mà cần sự đồng hành lâu dài giữa chính quyền, nhà khoa học, tổ chức quốc tế và cộng đồng địa phương”, anh Nguyễn Tuấn Vũ chia sẻ.
3 giải pháp để giữ đất ngập nước
Theo TS. Lê Phát Quới, nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay đều lựa chọn hướng bảo tồn dựa vào cộng đồng. Nghĩa là muốn bảo vệ đa dạng sinh học hiệu quả thì trước tiên phải giúp người dân ổn định sinh kế và hiểu được giá trị của hệ sinh thái.
Mô hình sen lúa từng bước giúp người dân vùng đệm ổn định sinh kế và hiểu được giá trị của hệ sinh thái. Ảnh: T.T.
TS. Lê Phát Quới cho rằng, Việt Nam đã có nhiều chính sách quan trọng như Luật Đa dạng sinh học cùng các quy định liên quan đến bảo tồn đất ngập nước. Tuy nhiên, để chính sách đi vào thực tế vẫn cần thêm nguồn lực đầu tư cho địa phương, nhất là kinh phí và trang thiết bị phục vụ công tác quản lý.
Theo ông Nguyễn Công Toại, thời gian tới Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen sẽ tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm. Trước hết là tranh thủ sự hỗ trợ từ ngành nông nghiệp, chính quyền địa phương và các tổ chức quốc tế nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ khu bảo tồn.
Song song đó, đơn vị tiếp tục phối hợp với WWF, IUCN và các tổ chức liên quan để cải thiện môi trường sinh thái, đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các mô hình sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm. Quan trọng hơn cả là xây dựng chiến lược dài hạn phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.
Giữa những biến động của tự nhiên, Láng Sen vẫn đang nỗ lực giữ lại phần hồn của Đồng Tháp Mười. Nhưng để “ốc đảo xanh” ấy tồn tại bền vững, cần nhiều hơn sự chung tay của cộng đồng, chính quyền và cả những giải pháp mang tầm quốc tế.
