Giữa làn sóng đô thị hóa và công nghiệp phát triển của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Tây Ninh quyết tâm giữ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học.
Ngân hàng gene quý
Trên dải đất biên cương phía Tây Nam Tổ quốc, Tây Ninh hôm nay không chỉ được nhắc đến như trung tâm công nghiệp, nông nghiệp năng động hay vùng đất tâm linh nổi tiếng với Núi Bà Đen. Ẩn sâu phía sau nhịp phát triển ấy là một kho tàng thiên nhiên quý giá mà địa phương đang nỗ lực gìn giữ từng ngày.
Hệ sinh thái rừng, đa dạng sinh học tại Tây Ninh. Ảnh: T.T.
Toàn tỉnh hiện có hơn 100.113 ha đất quy hoạch lâm nghiệp, trong đó diện tích rừng tự nhiên chiếm hơn 47.446ha. Tỷ lệ che phủ rừng duy trì ổn định trên 16,2%, con số đầy ý nghĩa đối với một tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ, nơi quỹ đất rừng vốn không lớn.
Nổi bật nhất trong bức tranh đa dạng sinh học ấy là Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát – Vườn Di sản ASEAN, rộng gần 30.000 ha nằm sát biên giới Campuchia. Đây được xem là vùng chuyển tiếp sinh thái độc đáo hiếm có ở Việt Nam khi hội tụ cùng lúc nhiều kiểu rừng đặc trưng: rừng thường xanh họ Dầu của miền Đông Nam Bộ, rừng khộp rụng lá đặc trưng Tây Nguyên và cả những trảng cỏ ngập nước mang dáng dấp Đồng bằng sông Cửu Long.
Sự giao thoa ấy đã tạo nên một “ngân hàng gene sống” vô giá với 934 loài thực vật và 581 loài động vật hoang dã. Trong những cánh rừng yên tĩnh ấy vẫn còn dấu chân của nhiều loài quý hiếm đang bị đe dọa toàn cầu như Chà vá chân đen, Cu li nhỏ, Giang sen, Già đẫy nhỏ hay Cò nhạn. Đặc biệt, nơi đây còn là điểm dừng chân quan trọng của loài Sếu đầu đỏ trên hành trình di cư xuyên biên giới.
Ở một góc nhìn khác, Hồ Dầu Tiếng cùng hệ thống rừng phòng hộ đầu nguồn đang được bảo vệ nghiêm ngặt. Đây không chỉ là “lá chắn xanh” giữ nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, mà còn đóng vai trò cốt lõi trong việc điều hòa khí hậu cho cả vùng hạ du Đông Nam Bộ.
Song hành cùng dòng chảy Dầu Tiếng là sự hồi sinh kỳ diệu tại Khu du lịch Quốc gia Núi Bà Đen. Từng bị bom đạn chiến tranh cày xới tan hoang, mảng xanh nơi đây đang trỗi dậy mạnh mẽ. Dưới tán rừng, những loài cây gỗ quý hiếm tưởng chừng đã mất như Gõ đỏ, Trắc nay đang vươn mình tái sinh, khẳng định sức sống mãnh liệt của thiên nhiên Tây Ninh.
Tây Ninh quyết tâm bảo tồn được những “báu vật” thiên nhiên vô giá. Ảnh: T.T.
Đứng trước điều kiện tự nhiên đặc thù của vùng biên viễn, công tác quản lý và bảo vệ rừng tại các khu bảo tồn, vườn quốc gia của Tây Ninh không đơn thuần là giữ lại những cánh rừng hay các loài gỗ quý. Đó còn là hành trình gìn giữ sinh cảnh sống, “ngôi nhà chung” của hàng nghìn loài động, thực vật hoang dã đang tồn tại giữa sức ép ngày càng lớn của biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế.
Ông Trần Xuân Quân, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực II thuộc Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tây Ninh, cho biết, từ đầu năm đến nay, lực lượng kiểm lâm khu vực II đã tổ chức nhiều đợt tuần tra, kiểm tra tại các khu vực trọng điểm. Qua đó, đơn vị đã xử phạt một trường hợp vi phạm quy định sử dụng lửa trong rừng trồng với mức phạt 50 triệu đồng, đồng thời buộc khắc phục, trồng lại diện tích rừng bị thiệt hại. Đến nay, phía nhận khoán đã hoàn tất việc khắc phục theo quy định.
“Mục tiêu quan trọng nhất hiện nay là ngăn chặn nguy cơ cháy rừng ngay từ đầu, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi vi phạm liên quan đến phá rừng, sử dụng lửa trái phép trong rừng”, ông Quân nói.
Công nghệ tiếp sức bảo tồn
Trong hành trình giữ màu xanh cho vùng đất biên cương Đông Nam Bộ, lực lượng kiểm lâm Tây Ninh hiểu rằng bảo vệ rừng không thể chỉ dựa vào những đợt tuần tra hay các biện pháp xử lý vi phạm. Điều cốt lõi và lâu dài hơn chính là nâng cao nhận thức cộng đồng, để người dân trở thành “tai mắt”, cùng tham gia giữ rừng.
Người dân vùng đệm phối hợp lực lượng chức năng tuần tra bảo vệ rừng. Ảnh: T.T.
Theo lực lượng kiểm lâm, thời gian qua công tác tuyên truyền luôn được xác định là giải pháp căn cơ trong quản lý, bảo vệ rừng. Thông qua các buổi vận động, phổ biến pháp luật tại khu dân cư vùng đệm, ý thức của người dân từng bước được nâng lên. Nhờ đó, tình hình quản lý, bảo vệ rừng trên địa bàn cơ bản ổn định, số vụ vi phạm có chiều hướng giảm.
Tuy nhiên, áp lực đặt lên những cánh rừng Tây Ninh vẫn rất lớn. Diện tích rừng rộng, địa hình phức tạp trong khi lực lượng chuyên trách còn mỏng khiến bài toán quản lý ngày càng khó khăn. Trong bối cảnh đó, tỉnh đang từng bước đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số vào công tác quản lý rừng, xem đây là “cánh tay nối dài” cho lực lượng bảo vệ rừng.
Những năm gần đây, các ban quản lý rừng trên địa bàn tỉnh được đầu tư nhiều thiết bị hiện đại như flycam, camera giám sát và hệ thống cảnh báo cháy rừng. Theo kế hoạch giai đoạn 2025-2028, UBND tỉnh Tây Ninh dự kiến đầu tư hơn 40 tỷ đồng để nâng cao năng lực phòng cháy, chữa cháy rừng.
Gói đầu tư này bao gồm thiết bị bay không người lái, hệ thống cảnh báo cháy sớm cùng nhiều phương tiện chuyên dụng phục vụ công tác chữa cháy và quản lý rừng. Hiện Chi cục Kiểm lâm đang tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường trình UBND tỉnh triển khai thực hiện.
Việc ứng dụng công nghệ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý hệ sinh thái rừng và bảo tồn đa dạng sinh học trong điều kiện nhân lực hạn chế. Ảnh: T.T.
Theo đánh giá của ngành kiểm lâm, việc ứng dụng công nghệ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý trong điều kiện nhân lực hạn chế. Các thiết bị hiện đại cho phép phát hiện nguy cơ từ sớm, từ xa, hỗ trợ kiểm soát địa bàn và kịp thời ngăn chặn các hành vi vi phạm.
Lời giải cho bài toán bảo tồn bền vững
Theo đánh giá của ngành Nông nghiệp và Môi trường, công tác bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học tại Tây Ninh đang đối mặt nhiều áp lực khi lực lượng chuyên trách còn mỏng, trong khi diện tích rừng cần quản lý rộng và địa hình phức tạp. Dù đã được quan tâm đầu tư, nguồn kinh phí và trang thiết bị hiện có vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn đặt ra.
Công tác bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học ở Tây Ninh gặp nhiều áp lực do lực lượng mỏng, diện tích quản lý rộng và địa hình phức tạp. Ảnh: T.T.
Song song đó, áp lực sinh kế cũng khiến một bộ phận người dân vùng đệm còn lén lút săn bắt động vật, khai thác lâm sản trái phép. Đặc biệt, đặc thù biên giới giáp Campuchia khiến công tác quản lý càng thêm phức tạp khi tình trạng xâm nhập rừng trái phép từ bên kia biên giới vẫn còn xảy ra.
Không chỉ chịu tác động từ con người, các khu bảo tồn ở Tây Ninh còn phải căng mình chống lại sự xâm lấn của nhiều loài sinh vật ngoại lai nguy hiểm như mai dương, trinh nữ móc, ốc bươu vàng, rùa tai đỏ hay cá lau kiếng. Những loài này phát triển nhanh, cạnh tranh nguồn sống với sinh vật bản địa và gây mất cân bằng hệ sinh thái nếu không được kiểm soát kịp thời.
Giữa muôn vàn áp lực ấy, hành trình bảo tồn đa dạng sinh học ở Tây Ninh vẫn đang được nối dài từng ngày. Bởi phía sau mỗi cánh rừng được giữ lại không chỉ là màu xanh của cây lá, mà còn là sự sống của cả một hệ sinh thái quý giá nơi vùng biên Đông Nam Bộ.
Tây Ninh hướng đến phát triển du lịch sinh thái gắn giáo dục môi trường, tạo nguồn thu giữ rừng, tăng sinh kế và nâng cao ý thức bảo vệ thiên nhiên. Ảnh: T.T.
Ông Trần Khắc Phục, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh cho biết, giai đoạn 2025-2030, ngành Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh xác định bảo tồn đa dạng sinh học phải gắn với phát triển kinh tế xanh và sinh kế bền vững cho người dân.
Tỉnh đang xúc tiến nhiều dự án mang tính chiến lược như điều tra, đánh giá toàn diện loài Chà vá chân đen tại khu vực Núi Bà Đen để xây dựng phương án bảo vệ nghiêm ngặt. Đồng thời, địa phương cũng đẩy mạnh hoàn thiện hồ sơ đề cử Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát trở thành Khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận. Nếu thành công, đây sẽ là cơ hội lớn để Tây Ninh phát triển du lịch sinh thái, mở rộng hợp tác quốc tế và nâng cao giá trị tài nguyên rừng.
Song song đó, tỉnh cũng hướng đến mô hình cho thuê môi trường rừng để phát triển du lịch sinh thái kết hợp giáo dục môi trường. Hướng đi này được kỳ vọng tạo thêm nguồn thu cho công tác giữ rừng, tăng thu nhập cho người dân và nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo vệ thiên nhiên.
