100% cán bộ tại các vườn quốc gia và khu bảo tồn biển trên cả nước đã được nâng cao năng lực bảo vệ rùa biển qua nguồn lực của IUCN.
Khi ngư dân trở thành “người cứu hộ” rùa biển
Tại hội thảo “Tổng kết thực hiện Kế hoạch hành động bảo tồn rùa biển tại Việt Nam giai đoạn 2016-2025 và định hướng giải pháp giai đoạn 2026-2035” vừa tổ chức tại tỉnh Khánh Hòa, bà Bùi Thị Thu Hiền, đại diện Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) tại Việt Nam, đã chia sẻ những thành tựu sau một thập kỷ kiên trì với công tác bảo tồn rùa biển.
Những số liệu thực tế được đưa ra không chỉ cho thấy nỗ lực của một tổ chức quốc tế mà còn phản ánh sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức và hành động của cộng đồng ngư dân cũng như các cơ quan quản lý tại Việt Nam.
Bà Bùi Thị Thu Hiền, đại diện Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) tại Việt Nam. Ảnh: KS.
Giai đoạn 2016-2020 được xem là thời kỳ đặt nền móng quan trọng khi IUCN tập trung vào việc khơi thông các điểm nghẽn về mặt pháp lý và kỹ thuật. Một trong những thành tựu mang tính bước ngoặt là việc hoàn thành báo cáo đánh giá hệ thống pháp luật về bảo tồn rùa biển vào năm 2018. Văn bản này đã chỉ ra những thách thức từ khía cạnh pháp lý, làm cơ sở để IUCN phối hợp xây dựng quy trình cứu hộ rùa biển và thú biển chuẩn hóa cho các khu bảo tồn biển (KBTB) và chi cục thủy sản tại các địa phương. Việc có một quy trình thống nhất đã giúp công tác ứng phó với các sự cố rùa biển bị thương hoặc mắc lưới trở nên chuyên nghiệp và hiệu quả hơn.
Song song với hoàn thiện thể chế, IUCN đã hỗ trợ một số hoạt động cũng như thiết bị cho các trạm cứu hộ cho Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm, TP. Đà Nẵng và Vườn quốc gia Núi Chúa (tỉnh Khánh Hòa). Các hoạt động tập huấn nâng cao năng lực chuyên môn đã được tổ chức triển khai quyết liệt thông qua chương trình hội thảo tập huấn tích hợp hàng năm mà IUCN phối hợp cùng các đối tác khác tổ chức cho mạng lưới các Khu bảo tồn biển của Việt Nam.
Cụ thể, 100% cán bộ tại các vườn quốc gia và khu bảo tồn biển trên cả nước đã được tập huấn chuyên sâu. Đặc biệt, thông qua mạng lưới các khu bảo tồn biển và Vườn quốc gia, IUCN đã đào tạo trực tiếp cho hơn 6.000 ngư dân tại 8 tỉnh ven biển trọng điểm về kỹ năng xử lý, sơ cứu và phóng thích rùa biển khi gặp sự cố trong quá trình khai thác hải sản.
IUCN đã xây dựng được mạng lưới tình nguyện viên nòng cốt luôn thường trực tại các điểm đảo quan trọng như Côn Đảo, Hòn Cau vào mùa rùa sinh sản. Ảnh: KS.
Thành công của chặng đường này còn được minh chứng qua việc huy động sức mạnh từ cộng đồng. IUCN đã xây dựng được mạng lưới 1.000 tình nguyện viên nòng cốt luôn thường trực tại các điểm đảo quan trọng như Côn Đảo, Hòn Cau vào mùa rùa sinh sản, cùng với đó là hơn 30.000 người tham gia tương tác, chia sẻ thông tin qua các nền tảng mạng xã hội về hoạt động bảo tồn rùa biển nói riêng và bảo tồn biển nói chung. Những con số này cho thấy rùa biển không còn là đối tượng bảo vệ xa lạ mà đã trở thành mối quan tâm chung của toàn xã hội.
Các dự án truyền thông nghệ thuật như triển lãm “phiêu” năm 2024 hay chương trình “Sự sống” tại Côn Đảo đã đưa thông điệp bảo tồn chạm đến đông đảo cộng đồng với mong muốn góp phần thay đổi hành vi và tư duy bảo vệ tài nguyên biển thông qua một biểu tượng biển là ‘’đại sứ’’ rùa biển.
Hiện Việt Nam ghi nhận 5 loài rùa biển. Ảnh: L.Bình.
Đề xuất ứng dụng AI để nhận diện rùa biển
Bước sang giai đoạn 2021-2025, khi nền tảng pháp lý và mạng lưới con người đã ổn định, IUCN bắt đầu chuyển hướng mạnh mẽ sang việc ứng dụng công nghệ số. Tổ chức đã xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu bảo tồn rùa biển quốc gia, kết nối thông tin trực tiếp từ các khu bảo tồn biển địa phương về trung ương. Điều này giúp các nhà khoa học và cơ quan quản lý có cái nhìn tổng thể và tức thời về biến động của các quần thể rùa biển tại Việt Nam. Khi hệ thống cơ sở dữ liệu này hoạt động tốt sẽ chia sẻ với cơ quan quản lý trung ương và địa phương.
Điểm sáng trong nỗ lực số hóa là việc thiết kế ứng dụng dành riêng cho tình nguyện viên ngư dân (triển khai giai đoạn 2025-2026). Ứng dụng này được xây dựng với giao diện đơn giản, cho phép ngư dân ghi nhận tọa độ, hình ảnh và tình trạng rùa biển, thú biển bị đánh bắt không chủ ý ngay cả trong điều kiện không có kết nối internet giữa khơi xa. Dữ liệu sau đó sẽ tự động đồng bộ khi có sóng, tạo nên một hệ thống giám sát tập trung, minh bạch và có khả năng mở rộng cao, hỗ trợ đắc lực cho công tác hoạch định chính sách lâu dài.
Một con rùa biển được gắn thẻ. Ảnh: L.Bình.
Nhìn về tương lai gần, bà Bùi Thị Thu Hiền đã đưa ra đề xuất mang tính đột phá cho giai đoạn 2026-2028, đó là thí điểm ứng dụng nhận diện rùa biển qua ảnh chụp (Sea Turtle Photo ID) bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Đây là công nghệ hiện đại cho phép nhận diện chính xác từng cá thể rùa dựa trên các hoa văn duy nhất và đặc trưng của lớp vảy mặt, tương tự như dấu vân tay ở người.
Theo đại diện IUCN, đề xuất này nhằm thay thế hoàn toàn phương pháp gắn thẻ kim loại truyền thống vốn đang bộc lộ nhiều bất cập. Phương pháp cũ thường bị xem là xâm lấn khi phải đục lỗ trên vây rùa để gắn thẻ, gây đau đớn cho rùa biển. Ngoài ra, việc đặt mua và vận chuyển thẻ từ nước ngoài về Việt Nam thường gặp nhiều khó khăn và tốn kém về chi phí. Việc ứng dụng AI không chỉ đảm bảo tính nhân văn trong bảo tồn mà còn giúp giảm thiểu chi phí vận hành, đồng thời cung cấp dữ liệu hình ảnh trực quan, chính xác phục vụ nghiên cứu khoa học và kết nối trực tiếp vào cơ sở dữ liệu giúp ‘số hóa’ các hoạt động bảo tồn.
Hiện nay, IUCN Việt Nam tập trung cập nhật báo cáo hiện trạng bảo tồn năm 2025 để làm cơ sở khoa học cho kế hoạch hành động chiến lược giai đoạn 2026-2035.
