Nỗ lực bảo tồn sếu quý: Kinh nghiệm từ cuộc hồi sinh ngoạn mục ở Mỹ

Năm 1952, khi các báo cáo khoa học xác nhận chỉ còn chưa đầy 20 cá thể sếu Mỹ (Whooping Crane), nhiều người tin rằng ngày mà loài này tuyệt chủng đã cận kề. Tuy nhiên, hơn 70 năm sau, đàn sếu Mỹ đã có 600 con, và không ngừng tăng trưởng. Không chỉ với loài Whooping Crane, Mỹ còn đang bảo tồn và phát triển thành công các loài sếu quý khác.

Một cá thể sếu Mỹ bảo vệ tổ trước kẻ săn mồi. Ảnh: Trần Triết

Để có được kết quả khả quan như vậy là hành trình trải qua vô vàn trắc trở và những quyết định khó khăn, từ việc tìm những cá thể sếu Mỹ trong tự nhiên đến thụ tinh nhân tạo, nuôi song sinh trong điều kiện nuôi nhốt, hay “cưỡng bách làm tổ lại” giữa thiên nhiên khắc nghiệt… Công cuộc hành trình cứu các loài sếu quý tại Mỹ là câu chuyện dài của khoa học, của lòng kiên nhẫn và niềm tin rằng thiên nhiên có thể hồi sinh nếu con người không bỏ cuộc.

Một cặp sếu Mỹ trong Khu bảo tồn động vật hoang dã quốc gia Aransas (bang Texas, Mỹ). Ảnh: Ciming Mei

Từ báo cáo “u ám” đến biểu tượng phục hồi sếu Mỹ

Sếu Mỹ là loài chim cao nhất Bắc Mỹ, có sải cánh trắng nổi bật giữa những vùng đất ngập nước. Tuy nhiên, chính vẻ đẹp ấy lại đẩy chúng đến bờ tuyệt chủng. Nạn săn bắn, mất sinh cảnh và các tuyến di cư bị chia cắt khiến quần thể sếu sụt giảm không phanh trong nửa đầu thế kỷ 20.

Vào những năm 1940, đàn sếu còn sót lại di cư mỗi năm từ vùng ven vịnh Mexico thuộc bang Texas lên miền Bắc Canada để sinh sản. Tuy nhiên, giới bảo tồn khi đó không biết chính xác chúng đi đâu. Các vùng đất ngập nước nơi sếu trú đông ngày càng thu hẹp, trong khi nhiều cá thể chết hàng loạt trên đường di cư. Năm 1941, vẫn còn một nhóm nhỏ sếu Mỹ không di cư sống tại bang Louisiana, nhưng đến khi nhà điểu học Robert Porter Allen bắt đầu tìm hiểu, nghiên cứu thì nhóm này đã biến mất. Những chuyến bay tìm kiếm qua miền Bắc Canada hầu như kết thúc trong vô vọng, trong khi sếu tiếp tục biến mất trên hành trình dài từ Texas lên phương bắc.

Bản báo cáo đầy bi quan năm 1952 của Allen được xem như lời hiệu triệu đối với cộng đồng bảo tồn khi ông ghi nhận chỉ còn rất ít cá thể sếu di cư tồn tại. Tuy nhiên 2 năm sau, việc phát hiện khu vực sinh sản tự nhiên của sếu ở Vườn quốc gia Wood Buffalo nằm trên địa bàn tỉnh bang Alberta và vùng lãnh thổ Tây Bắc (Northwest Territories) của Canada đã mở ra bước ngoặt lịch sử.

Sếu mẹ Chandini cùng chim non Curry vào năm 2014 tại trụ sở của ICF. Ảnh: Ted Thousand

Từ đó, chiến lược bảo tồn dài hạn được hình thành. Các vùng đất ngập nước được bảo vệ, hành lang di cư được giám sát, và dữ liệu sinh sản của sếu được tích lũy qua từng năm. Thành quả đến chậm nhưng bền bỉ được biểu thị qua sự tăng trưởng dần của đàn sếu. Từ 57 cá thể năm 1970, đến hơn 200 cá thể năm 2005 và khoảng 600 cá thể vào năm 2017, gồm cả hoang dã lẫn nuôi nhốt. Gần một nửa trong số này thuộc quần thể di cư lịch sử mà Allen từng theo dấu.

Tình yêu và khoa học níu giữ loài chim quý

Tại trụ sở toàn cầu của ICF ở bang Wisconsin (Mỹ), việc bảo tồn các loài sếu quý trên thế giới không phải là khái niệm trừu tượng mà đó là những buổi kiểm tra sức khỏe tỉ mỉ, những quyết định nhân giống căng thẳng, và cả những khoảnh khắc vỡ òa.

Bà Diana Boon, Giám đốc y học bảo tồn của ICF, kiểm tra sức khỏe cho một cá thể sếu đầu đỏ. Ảnh: Ryan Michalesko

Câu chuyện cặp sếu đầu đỏ mang tên Chandini và Terai là ví dụ điển hình. ICF quyết định “đánh cược” với Chandini và Terai trong việc áp dụng các kỹ thuật khoa học để gầy dựng đàn sếu bằng phương pháp thụ tinh nhân tạo. Khi Chandini đẻ 2 quả trứng, câu hỏi lớn lập tức xuất hiện là khi sếu non ra đời sẽ chỉ để sếu cha mẹ nuôi 1 con như thông lệ, hay thử nghiệm nuôi song sinh? Cuối cùng, khi 2 sếu non có tên Dino và Reptar của cặp sếu trên chào đời, ICF đã quyết định để sếu bố mẹ nuôi cả hai, dưới sự hỗ trợ kín đáo của đội ngũ chăm sóc. Và niềm vui vỡ òa khi Chandini và Terai đã cần mẫn nuôi, che chở con non trước từng biến động nhỏ nhất.

Câu chuyện hồi sinh và bảo tồn không chỉ dừng trong khu vực nuôi sếu. Song song với nhân giống, các nhà khoa học của ICF theo dõi sát sao quần thể sếu Mỹ di cư được tái thả ngoài tự nhiên. Dữ liệu trong 19 năm cho thấy một thực tế khắc nghiệt: Khi tổ bị thất bại, chỉ khoảng 38% cặp sếu làm tổ lại. Với loài sinh sản chậm, con số này là chưa đủ. Từ đó, biện pháp “cưỡng bách làm tổ lại” được áp dụng ở những khu vực có nguy cơ cao, đặc biệt trong các giai đoạn ruồi đen ký sinh bùng phát. Trứng được thu khỏi những tổ có nguy cơ thất bại, tạo điều kiện để cặp sếu đẻ lứa mới sớm hơn trong mùa sinh sản. Các chuyên gia tiến hành 2 hướng song song: một mặt giúp sếu bố mẹ đẻ lứa mới và có thêm cơ hội nuôi con non ngoài tự nhiên; mặt khác, trứng thu từ tổ thất bại sẽ được ấp và nuôi dưỡng để về sau thả ra tự nhiên.

Theo dõi tổ sếu Whooping Crane tại bang Wisconsin. Ảnh: ICF

Nghiên cứu cho thấy tuổi của sếu mái và sinh cảnh ảnh hưởng mạnh đến khả năng làm tổ lại. Những con sếu mái lớn tuổi, giàu kinh nghiệm có tỷ lệ thành công cao hơn. Hiểu được những yếu tố này cho phép các nhà quản lý “chọn đúng cặp, đúng lúc”, tối đa hóa từng mùa sinh sản.

Tiến sĩ Trần Triết (đi sau) và một chuyên gia ICF trong chuyến làm việc về bảo tồn sếu đầu đỏ ở Vườn quốc gia Tràm Chim. Ảnh: Quang Viên

Bảo tồn các loài sếu quý là chuỗi hành động liên tục, đòi hỏi khoa học chính xác và bền bỉ. Hàng trăm, hàng ngàn cá thể sếu Mỹ và các loài sếu quý khác được phục hồi không phải là kết quả cuối cùng, mà chỉ là một cột mốc trên hành trình dài phía trước. Bởi đối với các loài sếu quý, cũng như nhiều loài nguy cấp khác, câu hỏi không phải là “đã cứu được chưa?”, mà là “con người có đủ kiên nhẫn để tiếp tục hay không?”. Và cho đến lúc này, câu trả lời vẫn đang được viết tiếp trong từng mùa sinh sản, từng chuyến di cư, và từng quyết định nhỏ nhưng mang ý nghĩa sống còn với loài sếu.